Өдрийн сонин 2010.2.9

УИХ-ын гишүүн З.Энхболд аймаг болгонд тэжээлийн үйлдвэр байгуулах саналыг АН-ын бүлгийн хуралд оруулж танилцуулан Засгийн газарт хүргүүлэхээр болжээ. Энэ талаар түүнээс тодрууллаа.
-Тэжээлийн аж ахуйг хөгжүүлэх саналыг та боловсруулаад байгаа гэл үү?
-Зудны дараа яах вэ гэдгээ одооноос бодох хэрэгтэй байна. Бид бэлчээрийн, зардал багатай мал аж ахуй гэсээр байгаад тэжээл бэлтгэхэд анхаарал тавихаа больсон. Социализмын үед тэжээлийн хэд хэдэн аж ахуйг байгуулсан боловч зуд болохгүй таван жил болоход л бүтээгдэхүүн нь борлохгүй болж дампуурсан. Тиймээс алдагдалд ордоггүй тэжээлийн аж ахуйг яаж байгуулах вэ гэсэн асуудал гарч ирнэ. Байдал хүндэрсэн үед малчдад тусламж үзүүлэх ёстой л доо. Гэхдээ зун хадлан, тэжээлээ бэлтгэхгүй байж, өвөл цас орохоор л байдал хүндэрлээ гээд төрөөс нэхээд суугаад байж болмооргүй байна. Мал хувьд очсоноос хойш ашиг шим нь хувийн өмч, малыг тэжээлээр хангах нь улсын үүрэг байж болохгүй шүү дээ. Тиймээс энэ хавраас царгас тарьж тэжээлийн аж ахуйг байгуулах ажлыг цаг алдалгүй шийдэх хэрэгтэй байна. Тэжээлийн аж ахуйн талаар би хэдэн жил сонирхон судалж байгаа. Тэжээлийн аж ахуйг хөгжүүлэхгүйгээр эрчимжсэн мал аж ахуй, фермерийн бизнес эрхэлнэ гэдэг нь худлаа болно. 2011 онд дахиад л энэ жилийнх шиг зуд болбол яах вэ. Тиймээс аймаг болгонд царгас тарьж жилд арван мянган тонн тэжээл үйлдвэрлэдэг үйлдвэр баривал ийм хүндрэлтэй асуудал тохиолдоход толгой өвдөхгүй болно шүү дээ.
-Царгас Монголын газрын хөрсөнд ургах уу?
-Монголын нутагт царгас тарихад нутагших уу, ургах уу гэдгийг туршиж, судалж үзсэн. Царгас бол төв Азийн тал хээр нутгаас гаралтай юм билээ. Би хэргээр АНУ-ын Колорадогийн царгасны үрийн аж ахуйгаас хоёр шуудай үр авчраад Хар хорин, Төв аймагт тариулахад сайн ургасан.
-Аймаг болгонд арван мянган тонн тэжээл бэлтгэх үйлдвэр байгууллаа гэхэд зудгүй жил яаж бүтээгдэхүүнээ борлуулах юм бэ?
-Зуд болохгүй бол нэгдсэн журмаар боловсруулаад өмнөд хөрш рүү гаргах бололцоо байна. Яагаад гэвэл Хятад царгасны тэжээлийн аж ахуйг хөгжүүлж байгаа ч хэрэгцээгээ бүрэн хангаж чадахгүй АНУ, Канадаас худалдан авдаг. Монголоос төмөр замаар тэжээл зөөхөд тээвэрлэлтийн зардал хамаагүй бага гарна. Тэгэхээр илүүдэхээр байвал өмнөд хөрш рүү импортлоод зудтай жил өөрсдийнхөө хэрэгцээнд зарцуулна. Шинэ зүйл бодож тархиа гашилгаад байлгүй АНУ, Канадын царгасны аж ахуйн техник, технологийг дуурайгаад барьж байгуулахад болохгүй гэх зүйлгүй. Царгасыг тарихад эхний жилдээ нэлээд зардал гаргана. Дараагийн жилүүдэд дандаа ургац хураана. Жил болгон тариалаад байхгүй, 3-12 жилийн олон наст ургамал учраас ашигтай.
-Аймаг болгонд байгуулах нь зардал ихтэй юм биш үү?
-Зуд болохоор малчдад өвс, тэжээл хүргэнэ гээд замын зардалд маш их мөнгө төлж байна. Тэжээлийн үндсэн үнээс хамаагүй их мөнгийг зарлагадаж байгаа шүү дээ.
Энэ зардлыг үндсэндээ улс даадаг. Аймаг болгонд тэжээлийн аж ахуй байгуулбал зуд болсон үед тээвэрлэлтийн зардал буурна гэж тооцоолсон юм.
-Ийм үйлдвэр байгуулах мөнгийг тэгээд хаанаас гаргах юм бэ?
-Жижиг, дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэхэд зориулан энэ жил төсөвт 45 тэрбум төгрөг суулгасан байгаа. Энэ хөрөнгөөс тэжээлийн үйлдвэр байгуулах иргэд, аж ахуйн нэгжүүдэд зээлийн сарын нэг хувийн хүүг нь 0.5 болгож, гурван жилийн хугацааг нь таван жил болгоно гээд Засгийн газраас бодлогоор дэмжихэд дорхноо л хөгжинө. Тэжээлийн аж ахуй таван жилийн хугацаанд өөрөө өөрийгөө санхүүжүүлэх боломжтой гэсэн тооцоог ч гаргасан байгаа. Бодлогоор ийм аж ахуйг байгуулъя, бага хүүтэй зээл олгоё, ийм төслийг дэмжье, газрыг нь гаргаж өгье, арга туршлагыг хэлж өгье гэхэд иргэд, аж ахуйн нэгжүүд тэжээлийн үйлдвэр байгуулчихна. Зуд болохыг мэдсээр байж өвс тэжээлээ бэлтгэдэггүй малчдыг бэлэнчлэх сэтгэлгээнд сургахаа болихгүй бол дээрээс гуйгаад суудаг хүмүүсийн тоо нэмэгдэнэ үү гэхээс буурахгүй. Тиймээс үнэгүй тэжээл өгдгөө болих хэрэгтэй. Нэг га-д царгас тарихад жилд 20 тонн ургац хурааж авах боломжтой. Малчид малын хашааныхаа хажууд нэг га газар хашаалаад яагаад тэр ургамлыг тарьж болохгүй гэж. Зуд болохгүй, ашиглахгүй байвал аймгийн тэжээлийн үйлдвэртээ л нийлүүлнэ биз. Энэ мэт малынхаа тэжээлийг бэлтгэх нь таны үүрэг гэдгийг ойлгуулах хэрэгтэй гэж боддог.

Д.ДОРЖ